ابتکار بزرگ
قهرمانی کارگران در پشت جبهه
«سوبوتنیکهای کمونیستی»
۲۸ ژوئن ۱۹۱۹
مطبوعات نمونههای بسیاری از قهرمانی سربازان ارتش سرخ را گزارش میدهند. کارگران و دهقانان در نبرد علیه کولچاک، دنیکین و دیگر نیروهای مالکان و سرمایهداران، اغلب در دفاع از دستاوردهای انقلاب سوسیالیستی، معجزاتی از شجاعت و استقامت از خود نشان میدهند. روحیه چریکی، خستگی و بیانضباطی در حال غلبه یافتن است؛ این فرآیندی کند و دشوار است، اما به رغم همه چیز به پیش میرود. قهرمانی زحمتکشان که داوطلبانه برای پیروزی سوسیالیسم فداکاری میکنند — این است بنیاد انضباط جدید و رفیقانه در ارتش سرخ؛ بنیادی که این ارتش بر پایه آن در حال نوسازی، کسب قدرت و رشد است.
قهرمانی کارگران در پشت جبهه به همان اندازه شایسته توجه است. در این ارتباط، «سوبوتنیکهای کمونیستی» (شنبههای کار داوطلبانه) که به ابتکار خود کارگران سازماندهی شدهاند، واقعاً از اهمیت فوقالعادهای برخوردارند. بدیهی است که این تنها یک آغاز است، اما آغازی با اهمیت استثنایی. این آغاز انقلابی است که دشوارتر، ملموستر، رادیکالتر و سرنوشتسازتر از سرنگونی بورژوازی است؛ زیرا پیروزی بر محافظهکاری، بیانضباطی و خودخواهی خُردهبورژوایی خودمان است؛ پیروزی بر عادتهایی است که سرمایهداری لعنتی به عنوان میراث برای کارگر و دهقان به جا گذاشته است. تنها زمانی که این پیروزی تثبیت شود، انضباط اجتماعی جدید، یعنی انضباط سوسیالیستی، ایجاد خواهد شد؛ آنگاه و تنها آنگاه است که بازگشت به سرمایهداری ناممکن میشود و کمونیسم واقعاً شکستناپذیر میگردد.
روزنامه «پراودا» در شماره ۱۷ مه خود، مقالهای به قلم «آ. ژ.» (A. J.) با عنوان «به شیوه انقلابی کار کنیم؛ شنبههای کمونیستی» منتشر کرد. این مقاله آنقدر مهم است که آن را به طور کامل در اینجا نقل میکنیم:
به شیوه انقلابی کار کنیم: شنبههای کمونیستی
نامه کمیته مرکزی حزب کمونیست روسیه درباره کار به شیوه انقلابی، محرکی قدرتمند برای سازمانهای کمونیستی و کمونیستها بود. موج عمومی شور و اشتیاق، بسیاری از کارگران کمونیست راهآهن را به جبهه کشاند، اما اکثریت آنها نمیتوانستند پستهای مسئول خود را ترک کنند یا اشکال جدیدی از کار به شیوه انقلابی بیابند. گزارشهای رسیده از مناطق مختلف درباره کندی روند بسیج نیرو و شیوع کاغذبازی (بوروکراسی)، حوزه راهآهن مسکو-کازان را واداشت تا توجه خود را به نحوه عملکرد راهآهن معطوف کند. مشخص شد که به دلیل کمبود نیروی کار و بهرهوری پایین کار، سفارشهای فوری و تعمیرات لوکوموتیوها متوقف مانده است. در مجمع عمومی کمونیستها و هواداران حوزه راهآهن مسکو-کازان که در ۷ مه برگزار شد، مسئله گذار از حرف به عمل برای کمک به پیروزی بر کولچاک مطرح گردید. قطعنامه زیر پیشنهاد شد:
“با توجه به وضعیت وخیم داخلی و خارجی، کمونیستها و هواداران، برای غلبه بر دشمن طبقاتی، باید دوباره به خود تکانی دهند و یک ساعت اضافی از استراحت خود بکاهند، یعنی روز کاری خود را یک ساعت طولانیتر کنند، این ساعات اضافی را انباشته کنند و روز شنبه شش ساعت کار بدنی اضافی انجام دهند تا ارزشهای واقعی و فوری خلق کنند. از آنجا که کمونیستها نباید برای دستاوردهای انقلاب از جان و سلامتی خود دریغ کنند، این کار باید بدون دستمزد انجام شود. شنبههای کمونیستی باید در سراسر این حوزه برقرار شود و تا زمان دستیابی به پیروزی کامل بر کولچاک ادامه یابد.”
پس از کمی تردید، این قطعنامه به اتفاق آرا تصویب شد.
در روز شنبه، ۱۰ مه، ساعت ۶ بعدازظهر، کمونیستها و هواداران مانند سربازان سر کار حاضر شدند، صف کشیدند و بدون هیاهو و شتابزدگی، توسط سرکارگران به بخشهای مختلف کاری هدایت شدند.
نتایج کار به شیوه انقلابی آشکار است. جدول پیوست، محلهای کار و ماهیت کارهای انجامشده را نشان میدهد. (جدول زیر را ببینید.)
ارزش کل کار انجامشده با نرخهای عادی دستمزد، پنج میلیون روبل است؛ اگر با نرخ اضافهکاری محاسبه شود، پنجاه درصد بیشتر خواهد بود.
بهرهوری کار در بارگیری واگنها ۲۷۰ درصد بیشتر از کارگران عادی بود. بهرهوری کار در سایر مشاغل نیز تقریباً به همین میزان بود.
کارهای (فوری) انجام شد که به دلیل کمبود نیروی کار و کاغذبازی، برای دورههایی از هفت روز تا سه ماه معطل مانده بودند.
این کار به رغم وضعیت نامناسب و خراب ابزارآلات (که به راحتی قابل تعمیر بودند) انجام شد، به طوری که در نتیجه آن، برخی گروهها از سی تا چهل دقیقه معطل ماندند.
مدیریتی که مسئول نظارت بر کار بود، به سختی میتوانست همپای کارگران پیش برود و کارهای جدیدی برایشان پیدا کند؛ و شاید تنها کمی اغراق بود وقتی یک سرکارگر پیر گفت که در این شنبه کمونیستی به اندازه یک هفته کارِ کارگرانِ فاقد آگاهی طبقاتی و سستعنصر، کار انجام شده است.
با توجه به اینکه بسیاری از غیرکمونیستها، یعنی حامیان صادق حکومت شوروی، در این کار شرکت کردند و انتظار میرود در شنبههای آینده افراد بسیار بیشتری حضور یابند، و همچنین با توجه به اینکه بسیاری از مناطق دیگر مایلاند از الگوی کارگران کمونیست راهآهن مسکو-کازان پیروی کنند، بر اساس گزارشهای دریافتی از مناطق، با جزئیات بیشتری به جنبه سازمانی این موضوع خواهم پرداخت.
از میان شرکتکنندگان در این کار، حدود ده درصد کمونیستهایی بودند که به طور دائم در آن بخشها شاغل بودند. بقیه افرادی بودند که پستهای مسئول و انتخابی داشتند، از کمیسر راهآهن گرفته تا کمیسرهای واحدهای مجزا، نمایندگان اتحادیه کارگری، و کارمندان دفتر مرکزی و کمیساریای راهآهن.
شور و اشتیاق و روحیه جمعی نشاندادهشده در حین کار فوقالعاده بود. هنگامی که کارگران، دفترداران و کارمندان دفتر مرکزی، حتی بدون یک دشنام یا مشاجره، طوقه چرخِ چهل پودی (هر پود معادل حدود ۱۶.۳۸ کیلوگرم) یک لوکوموتیو مسافربری را گرفتند و مانند مورچههای پرتلاش آن را به جای خود غلتاندند، قلب انسان از دیدن این تلاش جمعی سرشار از شادی پرشور میشد و باور او راسختر میگردید که پیروزی طبقه کارگر تزلزلناپذیر است. خرابکاران داخلی زنده نخواهند ماند تا پیروزی کولچاک را ببینند.
هنگامی که کار به پایان رسید، حاضران شاهد صحنهای بیسابقه بودند: صد کمونیست، خسته اما با برق شادی در چشمانشان، موفقیت خود را با نغمههای باشکوه سرود «انترناسیونال» خوشامد گفتند. و به نظر میرسید که نغمههای پیروزمندانه این سرود فاتح، از فراز دیوارها در سراسر مسکوی کارگری طنینانداز میشود و همچون امواج ناشی از سنگی که در برکه انداخته شده، در سراسر روسیه کارگری گسترش مییابد و خستگان و سستعنصران را تکان میدهد.
آ. ژ.
جدول آمار اولین سوبوتنیک کمونیستی (۱۰ مه ۱۹۱۹)
| محل کار | ماهیت کار | تعداد نفرات | ساعات کار (هر نفر) | مجموع ساعات | کار انجامشده |
| مسکو. کارگاههای اصلی لوکوموتیو | بارگیری مصالح برای خط، تجهیزات تعمیر لوکوموتیو و قطعات واگن برای پروو، موروم، آلاتیر و سیزران | ۴۸ ۲۱ ۵ | ۵ ۳ ۴ | ۲۴۰ ۶۳ ۲۰ | بارگیری ۷,۵۰۰ پود تخلیه ۱,۸۰۰ پود |
| مسکو. دپوی مسافربری | تعمیرات جاری و پیچیده لوکوموتیوها | ۲۴ | ۵ | ۱۳۰ | تعمیر ۱/۵ لوکوموتیو انجام شد |
| مسکو. محوطه مانور | تعمیرات جاری لوکوموتیوها | ۲۴ | ۶ | ۱۴۴ | ۲ لوکوموتیو تکمیل و قطعات ۴ لوکوموتیو برای تعمیر باز شد |
| مسکو. بخش واگنسازی | تعمیرات جاری واگنهای مسافربری | ۱۲ | ۶ | ۷۲ | ۲ واگن درجه سه تعمیر شد |
| پروو. کارگاههای اصلی واگنسازی | تعمیرات واگن و تعمیرات جزئی در شنبه و یکشنبه | ۴۶ ۲۳ | ۵ ۳ | ۳۲۰ ۱۱۵ | ۱۲ واگن مسقف و ۲ واگن مسطح تعمیر شد |
| مجموع کل | — | ۲۰۵ | — | ۱،۱۰۴ | ۴ لوکوموتیو و ۱۶ واگن آماده به کار شد و ۹,۳۰۰ پود بار تخلیه و بارگیری گردید |
رفیق «ن. ر.» (N. R.) در ارزیابی این «نمونه شایسته تقلید»، در مقالهای در روزنامه «پراودا» مورخ ۲۰ مه، تحت همین عنوان نوشت:
موارد کار کردن کمونیستها به این شکل نادر نیست. من موارد مشابهی را در یک نیروگاه برق و در خطوط مختلف راهآهن میشناسم. در راهآهن نیکولایفسکایا، کمونیستها چندین شب اضافهکاری کردند تا لوکوموتیوی را که در چاله صفحه گردان سقوط کرده بود، بیرون بکشند. در زمستان، تمام کمونیستها و هواداران در راهآهن شمالی چندین یکشنبه را صرف برفروبی ریلها کردند و هستههای کمونیستی در بسیاری از ایستگاههای باربری، شبها برای جلوگیری از سرقت در ایستگاهها گشت میدهند. اما همه این کارها اتفاقی و غیرسیستماتیک بود. رفقای خط مسکو-کازان این کار را سیستماتیک و دائمی کردهاند، و این امر جدید است. آنها در قطعنامه خود میگویند: “تا زمان دستیابی به پیروزی کامل بر کولچاک”، و اهمیت کار آنها در همین نهفته است. آنها روز کاری هر کمونیست و هوادار را در طول وضعیت جنگی یک ساعت افزایش میدهند و همزمان، بهرهوری کارشان نمونه است.
این الگو باعث ایجاد تقلید و پیروی بیشتر شده و قطعاً باز هم خواهد شد. مجمع عمومی کمونیستها و هواداران در راهآهن الکساندروفسکایا، پس از بحث درباره وضعیت نظامی و قطعنامه مصوب رفقای راهآهن مسکو-کازان، تصویب کرد: (۱) برقراری “سوبوتنیکها” برای کمونیستها و هواداران در راهآهن الکساندروفسکایا، که اولین سوبوتنیک در ۱۷ مه برگزار شود؛ (۲) سازماندهی کمونیستها و هواداران در تیمهای نمونه و الگو که باید به کارگران نشان دهند چگونه کار کنند و با مواد و ابزار فعلی و در وضعیت غذایی کنونی واقعاً چه کارهایی میتوان انجام داد.
رفقای مسکو-کازان میگویند که الگوی آنها تأثیر بسیار زیادی گذاشته است و انتظار دارند شنبه آینده تعداد زیادی از کارگران غیرحزبی حضور یابند. در زمانی که این سطور نوشته میشود، کمونیستها هنوز اضافهکاری را در کارگاههای راهآهن الکساندروفسکایا شروع نکردهاند، اما به محض اینکه شایعه شد قرار است این کار را بکنند، توده کارگران غیرحزبی به جنبوجوش افتادند. از هر سو شنیده میشود: “ما دیروز خبر نداشتیم، وگرنه ما هم کار میکردیم!” “شنبه آینده حتماً میآیم.” تأثیری که این نوع کار ایجاد کرده بسیار عظیم است.
الگویی که رفقای مسکو-کازان به جا گذاشتهاند باید توسط تمام هستههای کمونیستی در پشت جبهه تقلید شود؛ نه تنها هستههای کمونیستی در تقاطع راهآهن مسکو، بلکه کل تشکیلات حزب در روسیه. در مناطق روستایی نیز هستههای کمونیستی باید در درجه اول دست به کار شوند تا مزارع سربازان ارتش سرخ را شخم بزنند و بدین ترتیب به خانوادههای آنها کمک کنند.
رفقای خط مسکو-کازان اولین سوبوتنیک کمونیستی خود را با خواندن سرود انترناسیونال به پایان رساندند. اگر سازمانهای کمونیستی در سراسر روسیه از این الگو پیروی کنند و آن را به طور پیوسته به کار گیرند، جمهوری شوروی روسیه ماههای سخت پیش رو را با نغمههای کوبنده انترناسیونال که توسط تمام زحمتکشان جمهوری خوانده میشود، با موفقیت پشت سر خواهد گذاشت…
به سوی کار، رفقای کمونیست!
در ۲۳ مه ۱۹۱۹، روزنامه «پراودا» موارد زیر را گزارش داد:
اولین “سوبوتنیک” کمونیستی در راهآهن الکساندروفسکایا در ۱۷ مه برگزار شد. مطابق با قطعنامه مصوب مجمع عمومی آنها، نود و هشت کمونیست و هوادار به مدت پنج ساعت بدون دستمزد اضافهکاری کردند و در ازای آن تنها حق خرید یک وعده ناهار دوم و به عنوان کارگر بدنی، نیم پوند نان همراه با ناهار خود دریافت کردند.
اگرچه کار به خوبی تدارک دیده و سازماندهی نشده بود، با این حال بهرهوری کار از دو تا سه برابر معمول بیشتر بود.
در اینجا چند نمونه آورده شده است:
پنج تراشکار در چهار ساعت هشتاد دوک (میله) تراشیدند. بهرهوری ۲۱۳ درصد سطح معمول است.
بیست کارگر ساده در چهار ساعت ضایعات فلزی به وزن کل ۶۰۰ پود و هفتاد فنر لایهای واگن را که هر کدام ۳/۵ پود وزن داشتند و مجموعاً ۸۵۰ پود میشدند، جمعآوری کردند. بهرهوری، ۳۰۰ درصد سطح معمول بود.
رفقا این امر را اینگونه توضیح میدهند که در حالت عادی کارشان خستهکننده و طاقتفرسا است، در حالی که در اینجا با میل و اشتیاق کار کردند. با این حال، اکنون خجالت میکشند که در ساعات کاری عادی کمتر از آنچه در سوبوتنیک کمونیستی انجام دادند، بازدهی داشته باشند.
اکنون بسیاری از کارگران غیرحزبی میگویند که مایلاند در سوبوتنیکها شرکت کنند. خدمه لوکوموتیوها داوطلب میشوند که در طول یک سوبوتنیک، لوکوموتیوها را از “قبرستان” بردارند، تعمیر کنند و به راه بیندازند.
گزارش شده است که سوبوتنیکهای مشابهی قرار است در خط ویازما نیز سازماندهی شوند.
چگونگی انجام کار در این سوبوتنیکهای کمونیستی توسط رفیق «آ. دیاچنکو» (A. Dyachenko) در مقالهای در شماره ۷ ژوئن روزنامه «پراودا» با عنوان «یادداشتهای یک کارگر سوبوتنیک» توصیف شده است. ما بخشهای اصلی این مقاله را نقل میکنیم:
من و یکی از رفقا با کمال میل رفتیم تا سهم خود را در سوبوتنیکی که با تصمیم کمیته حزبی منطقه راهآهن ترتیب داده شده بود، ادا کنیم؛ برای مدتی، برای چند ساعت، به مغزم استراحت میدادم و به عضلاتم کمی ورزش… ما به کارگاه نجاری راهآهن اعزام شدیم. به آنجا رسیدیم، تعدادی از افراد خودمان را دیدیم، احوالپرسی کردیم، کمی شوخی کردیم، نیروهایمان را شمردیم و دیدیم که سی نفر هستیم… و در مقابل ما یک “هیولا” قرار داشت؛ یک دیگ بخار به وزن دستکم ششصد یا هفتصد پود؛ کار ما این بود که آن را “جابهجا” کنیم، یعنی آن را به مسافتی حدود یکچهارم یا یکسوم ورست (واحد طول روسی معادل حدود ۱.۰۶ کیلومتر) تا پایه و محل استقرارش حرکت دهیم. کمکم شک به دلمان راه یافت… با این حال، دست به کار شدیم. برخی از رفقا غلتکهای چوبی زیر دیگ گذاشتند، دو طناب به آن بستند و ما شروع به کشیدن کردیم… دیگ با اکراه تسلیم شد، اما سرانجام تکان خورد. بسیار خوشحال شدیم. به هر حال تعداد ما خیلی کم بود… نزدیک به دو هفته بود که این دیگ در برابر تلاشهای سه برابر تعداد ما از کارگران غیرکمونیست مقاومت کرده بود و هیچ چیز نتوانسته بود آن را تکان دهد تا اینکه ما به سراغش رفتیم… یک ساعت به شدت و به صورت ریتمیک با فرمان “سرکارگر”مان — “یک، دو، سه” — کار کردیم و دیگ همچنان میغلتید. ناگهان همهمهای به پا شد و تعدادی از رفقای ما به خندهدارترین شکل ممکن روی زمین افتادند. طناب “آنها را ناامید کرده بود” (پاره شده بود)… لحظهای درنگ شد و طناب ضخیمتری محکم بسته شد… غروب شد. هوا داشت تاریک میشد، اما ما هنوز باید از یک تپه کوچک عبور میکردیم و پس از آن کارمان به زودی تمام میشد. بازوهایمان درد میکرد، کف دستهایمان میسوخت، گرممان شده بود و با تمام توان میکشیدیم — و پیش میرفتیم. “مدیریت” آن اطراف ایستاده بود و که از موفقیت ما کمی خجالتزده شده بود، طنابی را چسبید. “یک دستی برسانید، دیگر وقتش است!” یک سرباز ارتش سرخ مشغول تماشای زحمات ما بود؛ یک آکاردئون در دست داشت. به چه فکر میکرد؟ این افراد چه کسانی هستند؟ چرا باید روز شنبه که همه در خانه هستند کار کنند؟ من معمای ذهن او را حل کردم و به او گفتم: “رفیق، یک آهنگ شاد برایمان بنواز. ما کارگر تازهکار نیستیم، ما کمونیستهای واقعی هستیم. نمیبینی کار زیر دستهای ما چقدر سریع پیش میرود؟ ما تنبل نیستیم، داریم با تمام توان میکشیم!” در پاسخ، سرباز ارتش سرخ با دقت آکاردئون خود را روی زمین گذاشت و شتافت تا سر طنابی را بگیرد…
ناگهان رفیق “یو.” آواز کارگری “دوبینوشکا” را سر داد؛ با صدای تِنور بسیار عالی خواند: “انگلیچانین مودرتس” (مرد خردمند انگلیسی)، و همه ما در همخوانی این ترانه کار همصدا شدیم: “ای، دوبینوشکا، اوخنم، پودیورنم، پودیورنم…”
ما به این کار عادت نداشتیم، عضلاتمان خسته بود، شانهها و کمرمان درد میکرد… اما روز بعد روز تعطیل و روز استراحت ما بود و میتوانستیم هر چقدر میخواهیم بخوابیم. هدف نزدیک بود و پس از کمی درنگ، “هیولای” ما تقریباً تا روی پایه غلتید. “چند تخته زیرش بگذارید، روی پایه بلندش کنید، و بگذارید دیگ کاری را انجام دهد که مدتهاست انتظارش میرود.” دستهجمعی به سمت “اتاق باشگاه” هسته حزبی محل رفتیم. اتاق پرنور بود، دیوارها با پوسترها تزئین شده بود و تفنگها در اطراف اتاق چیده شده بودند. پس از خواندن پرشور سرود انترناسیونال، از یک لیوان چای و “رام” و حتی نان لذت بردیم. این پذیرایی که رفقای محلی از ما کردند، پس از کار طاقتفرسایمان بسیار دلچسب بود. وداعی برادرانه با رفقایمان کردیم و به صف شدیم. نغمههای سرودهای انقلابی در سکوت شب در خیابانهای خفته طنینانداز شد و گامهای موزون ما با موسیقی هماهنگ بود. ما سرودهای “رفقا، شیپورها به صدا درآمدهاند”، “برخیزید ای گرسنگان از خواب”، سرودهای انترناسیونال و سرودهای کار را خواندیم.
یک هفته گذشت. بازوها و شانههایمان به حالت عادی برگشته بود و این بار به “سوبوتنیک” دیگری در نه ورستی آنجا میرفتیم تا واگنهای راهآهن را تعمیر کنیم. مقصد ما “پروو” بود. رفقا از سقف یک واگن مسقف “آمریکایی” بالا رفتند و سرود انترناسیونال را خوب و با لذت خواندند. مردم داخل قطار، که آشکارا شگفتزده شده بودند، به آواز گوش میدادند. چرخها ضربآهنگی منظم میزدند و آنهایی از ما که نتوانسته بودند به سقف بروند، به پلهها آویزان شده بودند و ادای مسافران “بیخیال” را درمیآوردند. قطار وارد ایستگاه شد. به مقصد رسیده بودیم. از محوطه بزرگی عبور کردیم و کمیسر، رفیق “گ.”، به گرمی از ما استقبال کرد.
کار زیاد است، اما آدم برای انجامش کم است! ما فقط سی نفر هستیم و در شش ساعت باید تعمیرات متوسط یک جین و یک (سیزده) واگن را انجام دهیم! این هم چرخهای دوقلو که از قبل علامتگذاری شدهاند. ما نه تنها واگنهای خالی، بلکه یک مخزن پر هم داریم… اما اهمیتی ندارد، ما از پسش برمیآییم، رفقا!
کار با سرعت و شور پیش رفت. من و پنج رفیق دیگر با بالابرها کار میکردیم. تحت فشار شانههای ما و دو بالابر، و با هدایت “سرکارگر”مان، این “چرخهای دوقلو” که هر کدام شصت تا هفتاد پود وزن داشتند، با بیشترین چابکی ممکن از یک ریل به ریل دیگر میپریدند. یک جفت ناپدید میشد و جفت دیگر در جای خود میغلتید. سرانجام همه در مکانهای تعیینشده خود قرار گرفتند و ما به سرعت آهنپارههای فرسوده قدیمی را به داخل انباری منتقل کردیم… یک، دو، سه — و با بلند شدن توسط یک بالابر آهنی چرخان، در یک چشم به هم زدن از روی ریلها برداشته شدند. آن سوتر، در تاریکی، صدای ضربات سریع چکشها را میشنیدیم؛ رفقا مانند زنبورهای کارگر مشغول کار روی واگنهای “بیمار” خود بودند. برخی نجاری میکردند، برخی دیگر رنگ میزدند و عدهای دیگر سقفها را میپوشاندند که باعث شادی رفیق کمیسر و خود ما بود. آهنگران نیز از ما کمک خواستند. در یک آهنگری سیار، میلهای با قلاب اتصال، سفید و گداخته میدرخشید؛ این میله بر اثر مانور بیدقت خم شده بود. آن را روی سندان گذاشتند، جرقههای سفید به اطراف پاشید و تحت هدایت باتجربه آهنگر، چکشهای مطمئن ما آن را دوباره به شکل مناسب خود کوبیدند. در حالی که هنوز سرخ و گداخته بود و جرقه میپاشید، آن را روی شانههایمان به جایی که باید میرفت رساندیم. آن را در جایگاهش فشار دادیم. چند ضربه چکش و جا افتاد. به زیر واگن خزیدیم. سیستم اتصال آنقدرها هم که به نظر میرسد ساده نیست؛ انواع و اقسام ابزارآلات با پرچها و فنرها وجود دارد…
کار در اوج خود بود. شب فرارسیده بود. به نظر میرسید مشعلها از قبل روشنتر میسوزند. به زودی وقت تعطیل کردن کار میشد. برخی از رفقا به طوقه چرخها تکیه داده بودند و “استراحت” میکردند و چای داغ “مینوشیدند”. شب ماه مه خنک بود و ماه نو مانند داسی درخشان در آسمان میدرخشید. مردم میخندیدند و شوخی میکردند.
تعطیلش کن، رفیق گ.، سیزده واگن کافی است!
اما رفیق گ. راضی نبود.
چایمان را تمام کردیم، سرودهای پیروزی را سر دادیم و به سوی در رژه رفتیم…
جنبش «سوبوتنیکهای کمونیستی» محدود به مسکو نیست. روزنامه «پراودا» در شماره ۶ ژوئن خود موارد زیر را گزارش داد:
اولین سوبوتنیک کمونیستی در شهر تور (Tver) در ۳۱ مه برگزار شد. صد و بیست و هشت کمونیست در راهآهن کار کردند. آنها در سه ساعت و نیم، چهارده واگن را بارگیری و تخلیه کردند، سه لوکوموتیو را تعمیر کردند، ده ساژن (واحد حجم هیزم) هیزم بریدند و کارهای دیگری انجام دادند. بهرهوری کار کارگران ماهر کمونیست سیزده برابر حد معمول بود.
بار دیگر، در ۸ ژوئن در «پراودا» میخوانیم:
سوبوتنیکهای کمونیستی
ساراتوف، ۵ ژوئن. در پاسخ به فراخوان رفقای مسکویی خود، کارگران کمونیست راهآهن در اینجا در مجمع عمومی حزبی تصویب کردند: روزهای شنبه پنج ساعت بدون دستمزد اضافهکاری کنند تا از اقتصاد ملی حمایت نمایند.

من کاملترین و مفصلترین اطلاعات را درباره سوبوتنیکهای کمونیستی ارائه دادهام، زیرا در اینجا بیتردید شاهد یکی از مهمترین جنبههای سازندگی کمونیستی هستیم؛ پدیدهای که مطبوعات ما توجه کافی به آن نشان نمیدهند و همه ما تا کنون نتوانستهایم آنطور که شایسته است، قدرش را بدانیم.
کمتر به هیاهوی سیاسی و بیشتر به سادهترین، اما زنده و واقعیترین حقایق سازندگی کمونیستی که از دل زندگی برمیخیزند و در عمل آزموده شدهاند، اهمیت دهیم — این است شعاری که همه ما، نویسندگان، مبلغان، مروجان، سازماندهندگان و دیگران، باید بیوقفه تکرار کنیم.
در نخستین دوره پس از انقلاب پرولتری، طبیعی و اجتنابناپذیر بود که ما پیش از هر چیز درگیر وظیفه اصلی و بنیادین درهمشکستن مقاومت بورژوازی، غلبه بر استثمارگران و سرکوب توطئههای آنان باشیم (همچون «توطئه بردهداران» برای تسلیم پتروگراد که در آن همگان، از «سیاهصدها» و «کادتها» گرفته تا منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها، دست داشتند). اما همزمان با این وظیفه، وظیفه دیگری نیز به همان اندازه اجتنابناپذیر و با گذشت زمان به شکلی هرچه مبرمتر در صف مقدم قرار میگیرد؛ یعنی وظیفه مهمترِ سازندگی مثبت کمونیستی و ایجاد روابط اقتصادی نوین و جامعهای نو.
همانگونه که بیش از یک بار، از جمله در سخنرانی خود در نشست شورای پتروگراد در ۱۲ مارس، فرصت اشاره به آن را داشتهام، دیکتاتوری پرولتاریا تنها به معنای اعمال زور علیه استثمارگران نیست و حتی عمدتاً نیز اعمال زور نیست. بنیاد اقتصادی این اعمال زور انقلابی و ضامن کارآمدی و پیروزی آن، این واقعیت است که پرولتاریا در مقایسه با سرمایهداری، نوعی برتر و بالاتر از سازمان اجتماعی کار را نمایندگی و ایجاد میکند. مسئله اصلی همین است؛ سرچشمه قدرت و ضامن اجتنابناپذیر بودن پیروزی نهایی کمونیسم همین است.
سازمان فئودالی کار اجتماعی بر انضباط مبتنی بر چماق استوار بود؛ در حالی که زحمتکشان که توسط مشتی زمیندار غارت و سرکوب میشدند، در جهالتی مطلق و تحت ستم به سر میبردند. سازمان سرمایهداری کار اجتماعی بر انضباط مبتنی بر گرسنگی استوار بود، و به رغم تمام پیشرفتهای فرهنگ بورژوایی و دموکراسی بورژوایی، توده عظیم زحمتکشان در پیشرفتهترین، متمدنترین و دموکراتیکترین جمهوریها همچنان تودهای نادان و سرکوبشده از بردگان مزدبگیر یا دهقانان تحت ستم باقی ماندند که توسط مشتی سرمایهدار غارت و سرکوب میشدند. سازمان کمونیستی کار اجتماعی — که سوسیالیسم نخستین گام به سوی آن است — بر انضباط آزاد و آگاهانه خود زحمتکشان استوار است و با گذشت زمان بیش از پیش بر آن تکیه خواهد کرد؛ همان زحمتکشانی که یوغ هم زمینداران و هم سرمایهداران را به دور افکندهاند.
این انضباط نوین نه از آسمان فرود میآید و نه از آرزوهای نیک زاده میشود؛ بلکه از دل شرایط مادی تولید کلان سرمایهداری رشد میکند و تنها از دل همین شرایط پدید میآید. بدون این شرایط، چنین انضباطی ناممکن است. و حامل یا مجری این شرایط مادی، یک طبقه تاریخی معین است که توسط سرمایهداری بزرگ خلق، سازماندهی، متحد، آموزشدیده، آگاه و آبدیده شده است. این طبقه، پرولتاریا است.
اگر اصطلاح لاتین، علمی و تاریخی-فلسفی «دیکتاتوری پرولتاریا» را به زبان سادهتر ترجمه کنیم، معنای آن دقیقاً چنین است:
تنها یک طبقه معین — یعنی کارگران شهری و به طور کلی کارگران کارخانهها و صنایع — قادر است تمام توده زحمتکشان و استثمارشدگان را در مبارزه برای سرنگونی یوغ سرمایه، در خودِ فرآیند عملی آن، در مبارزه برای حفظ و تحکیم پیروزی، در کار ایجاد نظام اجتماعی جدید و سوسیالیستی، و در کل مبارزه برای امحای کامل طبقات، رهبری کند. (در پرانتز یادآور شویم که تنها تمایز علمی میان سوسیالیسم و کمونیسم این است که اصطلاح نخست به مرحله اول جامعه جدیدی اشاره دارد که از دل سرمایهداری برمیخیزد، در حالی که اصطلاح دوم به مرحله بعدی و بالاتر آن دلالت میکند.)
اشتباه انترناسیونال زردِ «برن» در این است که رهبران آن، مبارزه طبقاتی و نقش رهبریکننده پرولتاریا را تنها در حرف میپذیرند و از پیگیری منطقی آن تا نتیجه نهایی هراس دارند. آنها از آن نتیجه اجتنابناپذیری میترسند که به ویژه بورژوازی را به وحشت میاندازد و برایش مطلقاً غیرقابلقبول است. آنها از پذیرش این واقعیت هراس دارند که دیکتاتوری پرولتاریا نیز دورهای از مبارزه طبقاتی است که تا زمانی که طبقات از میان نرفتهاند اجتنابناپذیر است و شکل آن تغییر میکند؛ به طوری که در دوره بلافاصله پس از سرنگونی سرمایه، به شکلی ویژه حاد و منحصربهفرد درمیآید. پرولتاریا پس از تسخیر قدرت سیاسی، مبارزه طبقاتی را متوقف نمیکند، بلکه آن را تا زمانی که طبقات به کلی از میان بروند ادامه میدهد — البته تحت شرایطی متفاوت، به شکلی متفاوت و با ابزارهایی متفاوت.
و «امحای طبقات» به چه معناست؟ تمام کسانی که خود را سوسیالیست مینامند، این امر را به عنوان هدف غایی سوسیالیسم به رسمیت میشناسند، اما به هیچ وجه همگان درباره معنای آن نمیاندیشند. طبقات گروههای بزرگی از مردماناند هستند که بر حسب جایگاهشان در یک نظام تولید اجتماعی معین از نظر تاریخی، بر حسب رابطهشان با ابزار تولید (که در بیشتر موارد در قوانین تثبیت و فرمولبندی شده است)، بر حسب نقششان در سازمان اجتماعی کار، و در نتیجه بر حسب ابعاد سهمی از ثروت اجتماعی که در اختیار میگیرند و شیوه کسب آن، از یکدیگر متمایز میشوند. طبقات گروههایی از مردماناند که یکی از این گروهها میتواند کار دیگری را به دلیل جایگاه متفاوتشان در یک نظام اقتصادی اجتماعی معین، تصاحب کند.
به روشنی پیداست که برای امحای کامل طبقات، تنها سرنگون کردن استثمارگران، یعنی زمینداران و سرمایهداران، کافی نیست و لغو حقوق مالکیت آنان نیز کفایت نمیکند؛ بلکه لازم است هرگونه مالکیت خصوصی بر ابزار تولید نیز از میان برداشته شود، تمایز میان شهر و روستا از میان برود، و همچنین تمایز میان کارگران یدی و کارگران فکری محو گردد. این امر نیازمند دورهای بسیار طولانی از زمان است. برای دستیابی به آن، باید گامی عظیم در توسعه نیروهای مولده برداشت؛ باید بر مقاومت (که اغلب مقاومت منفی است و به ویژه سرسختانه و دشوار است) بقایای پرشمار تولید کوچک غلبه کرد؛ و باید بر نیروی عظیم عادت و محافظهکاری که با این بقایا پیوند خورده است، پیروز شد.
فرض اینکه تمام «زحمتکشان» به یک اندازه قادر به انجام این کار هستند، عبارتی توخالی یا توهمی متعلق به یک سوسیالیست پیشامارکسی و عهد عتیق خواهد بود؛ زیرا این توانایی خودبهخود پدید نمیآید، بلکه به صورت تاریخی و تنها از دل شرایط مادی تولید کلان سرمایهداری رشد میکند. در آغاز راهِ گذار از سرمایهداری به سوسیالیسم، تنها پرولتاریا از این توانایی برخوردار است. پرولتاریا قادر است وظیفه عظیمی را که پیش رو دارد به انجام برساند؛ نخست به این دلیل که قویترین و پیشرفتهترین طبقه در جوامع متمدن است؛ دوم به این دلیل که در توسعهیافتهترین کشورها اکثریت جمعیت را تشکیل میدهد؛ و سوم به این دلیل که در کشورهای سرمایهداری عقبمانده، همچون روسیه، اکثریت جمعیت را نیمهپرولترها تشکیل میدهند، یعنی مردمی که به طور منظم بخشی از سال را به شیوه پرولتری زندگی میکنند و بخشی از وسایل معیشت خود را به عنوان کارگران مزدبگیر در بنگاههای سرمایهداری به دست میآورند.
کسانی که میکوشند مسائل مربوط به گذار از سرمایهداری به سوسیالیسم را بر پایه صحبتهای کلی درباره آزادی، برابری، دموکراسی به طور عام، برابری دموکراسی کارگری و غیره حل کنند (همانگونه که کائوتسکی، مارتوف و دیگر قهرمانان انترناسیونال زرد برن چنین میکنند)، با این کار تنها ماهیت خُردهبورژوایی و کوتهفکرانه خود را برملا میسازند و از نظر ایدئولوژیک بردهوار در دنبالهروی از بورژوازی گام برمیدارند. راهحل درست این مسئله را تنها میتوان در مطالعه مشخصِ روابط ویژه میان طبقه معینی که قدرت سیاسی را فتح کرده است — یعنی پرولتاریا — و کل توده غیرپرولتری و همچنین نیمهپرولتریِ جمعیت زحمتکش جستوجو کرد؛ روابطی که نه در شرایط «ایدهآل» و خیالپردازانه و هماهنگ، بلکه در شرایط واقعیِ مقاومت دیوانهوار بورژوازی که اشکال متعدد و گوناگونی به خود میگیرد، شکل میبندند.
اکثریت عظیم جمعیت — و به طریق اولی جمعیت زحمتکش — هر کشور سرمایهداری، از جمله روسیه، هزاران بار چه خودشان و چه از طریق خویشاوندان و نزدیکانشان، ستم سرمایه، غارتگری و هرگونه استبدادی را که سرمایه روا میدارد، تجربه کردهاند. جنگ امپریالیستی، یعنی کشتار ده میلیون انسان برای تعیین اینکه آیا سرمایه بریتانیا یا سرمایه آلمان باید برتری در غارت کل جهان را داشته باشد، این مصائب را به شدت تشدید کرده، آنها را افزایش داده و تعمیق بخشیده، و مردم را واداشته است تا معنای آنها را درک کنند. از این رو، همدلی اجتنابناپذیر اکثریت عظیم جمعیت، به ویژه زحمتکشان، با پرولتاریا پدید میآید؛ زیرا پرولتاریا با شجاعتی قهرمانانه و قاطعیتی انقلابی، یوغ سرمایه را به دور میافکند، استثمارگران را سرنگون میکند، مقاومت آنها را در هم میشکند و خون خود را نثار میکند تا راه را برای ایجاد جامعه نوینی هموار سازد که در آن جایی برای استثمارگران نخواهد بود.
هر چقدر هم که تزلزلهای خُردهبورژوایی و تمایل آنها به بازگشت به «نظم» بورژوایی و قرار گرفتن زیر «بال و پر» بورژوازی بزرگ و اجتنابناپذیر باشد، توده غیرپرولتری و نیمهپرولتریِ جمعیت زحمتکش ناگزیر است اقتدار اخلاقی و سیاسی پرولتاریا را به رسمیت بشناسد؛ پرولتاریایی که نه تنها استثمارگران را سرنگون میکند و مقاومتشان را در هم میشکند، بلکه در حال بنا نهادن پیوندی اجتماعی، نوین و برتر است؛ انضباطی اجتماعی، یعنی انضباط زحمتکشان دارای آگاهی طبقاتی و متحد، که هیچ یوغ و هیچ اقتداری را جز اقتدار وحدت خودشان، و پیشاهنگ آگاهتر، جسورتر، یکپارچهتر، انقلابیتر و استوارتر خودشان، به رسمیت نمیشناسند.
برای دستیابی به پیروزی، و برای ساختن و تحکیم سوسیالیسم، پرولتاریا باید وظیفهای دوگانه یا دوجانبه را به انجام برساند: نخست، باید با قهرمانی بیحدوحصر خود در مبارزه انقلابی علیه سرمایه، کل توده مردم زحمتکش و استثمارشده را به سوی خود جلب کند؛ باید آنها را جذب کند، سازماندهی نماید و در مبارزه برای سرنگونی بورژوازی و درهمشکستن کامل مقاومت آن رهبری کند. دوم، باید کل توده مردم زحمتکش و استثمارشده، و همچنین تمام گروههای خُردهبورژوا را به جاده توسعه اقتصادی نوین، به سوی ایجاد پیوند اجتماعی نوین، انضباط کاری نوین و سازماندهی نوین کار هدایت کند؛ سازمانی که آخرین دستاوردهای علم و فناوری سرمایهداری را با اتحاد تودهای کارگران دارای آگاهی طبقاتی که صنعت بزرگ سوسیالیستی را ایجاد میکنند، ترکیب خواهد کرد.
وظیفه دوم از وظیفه اول دشوارتر است، زیرا به هیچ وجه نمیتوان آن را با حرکتهای منفردِ شور و شوق قهرمانانه به انجام رساند؛ بلکه نیازمند طولانیترین، سرسختانهترین و دشوارترین قهرمانی تودهای در کار ساده و روزمره است. اما این وظیفه از وظیفه اول حیاتیتر است، زیرا در تحلیل نهایی، عمیقترین سرچشمه قدرت برای پیروزی بر بورژوازی و تنها ضامن دوام و ماندگاری این پیروزیها، تنها میتواند یک شیوه تولید اجتماعی نوین و برتر باشد؛ یعنی جایگزینی تولید بزرگ سوسیالیستی به جای تولید سرمایهداری و خُردهبورژوایی.
«سوبوتنیکهای کمونیستی» دقیقاً به این دلیل از اهمیت تاریخی عظیمی برخوردارند که ابتکار آگاهانه و داوطلبانه کارگران را در توسعه بهرهوری کار، در پذیرش انضباط کاری نوین و در ایجاد شرایط سوسیالیستی اقتصاد و زندگی نشان میدهند.
یوهان یاکوبی (J. Jacoby)، یکی از معدود — در واقع درستتر است بگوییم یکی از استثناییترین — دموکراتهای بورژوای آلمانی که پس از درسهای سالهای ۱۸۷۰-۱۸۷۱، نه به سوی شوونیسم یا ناسیونال-لیبرالیسم، بلکه به سوی سوسیالیسم روی آورد، زمانی گفته بود که تشکیل حتی یک اتحادیه کارگری واحد، اهمیت تاریخی بیشتری از نبرد سادووا دارد. این سخن حقیقت دارد. نبرد سادووا برتری یکی از دو سلطنت بورژوایی، یعنی اتریش یا پروس، را در ایجاد یک دولت سرمایهداری ملی آلمان رقم زد. اما تشکیل یک اتحادیه کارگری، گامی کوچک به سوی پیروزی جهانی پرولتاریا بر بورژوازی بود. ما نیز به همین ترتیب میتوانیم بگوییم که نخستین سوبوتنیک کمونیستی که توسط کارگران راهآهن مسکو-کازان در ۱۰ مه ۱۹۱۹ در مسکو سازماندهی شد، اهمیت تاریخی بیشتری از هر یک از پیروزیهای هیندنبورگ، یا فوش و بریتانیاییها، در جنگ امپریالیستی ۱۹۱۴-۱۹۱۸ داشت. پیروزیهای امپریالیستها به معنای کشتار میلیونها کارگر به خاطر سود مولتیمیلیونرهای انگلیسی-آمریکایی و فرانسوی است؛ اینها جنایات سرمایهداری محکوم به فنا هستند که از پرخوری باد کرده و زنده-زنده در حال پوسیدن است. در مقابل، سوبوتنیک کمونیستی سازماندهیشده توسط کارگران راهآهن مسکو-کازان، یکی از سلولهای جامعه نوین و سوسیالیستی است که رهایی از یوغ سرمایه و جنگها را برای تمام خلقهای زمین به ارمغان میآورد.
آقایان بورژوا و دنبالهروهایشان، از جمله منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها، که عادت دارند خود را نمایندگان «افکار عمومی» بدانند، به طور طبیعی امیدهای کمونیستها را به سخره میگیرند، این امیدها را «درخت بائوباب در گلدان شببو» مینامند و به ناچیز بودن تعداد سوبوتنیکها در مقایسه با موارد گسترده دزدی، تنبلی، کاهش بهرهوری، ضایع کردن مواد اولیه و کالاهای ساختهشده و غیره پوزخند میزنند. پاسخ ما به این آقایان این است که اگر روشنفکران بورژوا دانش خود را به جای آنکه در اختیار سرمایهداران روسی و خارجی بگذارند تا قدرتشان را بازگردانند، وقف کمک به زحمتکشان میکردند، انقلاب سریعتر و مسالمتآمیزتر پیش میرفت. اما این یک خیالپردازی است، زیرا مسئله با مبارزه طبقاتی تعیین میشود و اکثریت روشنفکران به سوی بورژوازی گرایش دارند. پرولتاریا نه با کمک روشنفکران، بلکه به رغم مخالفت آنها (دستکم در اکثر موارد) به پیروزی دست خواهد یافت؛ با کنار گذاشتن آن دسته از آنها که به شکل اصلاحناپذیری بورژوا هستند، اصلاح، بازآموزی و تابع کردن افراد متزلزل، و جذب تدریجی بخشهای هرچه بزرگتری از آنان به سوی خود. شادی کردن از دشواریها و شکستهای انقلاب، هراسافکنی و موعظه بازگشت به گذشته — همه اینها سلاحها و روشهای مبارزه طبقاتی روشنفکران بورژوا هستند. پرولتاریا اجازه نخواهد داد که فریب آنها را بخورد.
با این حال، اگر به اصل مطلب بپردازیم، آیا هرگز در تاریخ اتفاق افتاده است که یک شیوه تولید جدید بلافاصله و بدون یک زنجیره طولانی از شکستها، اشتباهات و بازگشتهای موقت ریشه بدواند؟ نیم قرن پس از لغو نظام سرفداری (رعیتداری)، هنوز تعداد زیادی از بقایای سرفداری در روستاهای روسیه وجود داشت. نیم قرن پس از لغو بردهداری در آمریکا، وضعیت سیاهپوستان هنوز بسیار اوقات حالت نیمهبردگی داشت. روشنفکران بورژوا، از جمله منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها، در خدمت به سرمایه و ادامه استفاده از استدلالهای مطلقاً دروغین به خودشان وفادارند — پیش از انقلاب پرولتری ما را به خیالپردازی متهم میکردند؛ پس از انقلاب از ما میخواهند که تمام آثار گذشته را با سرعتی خارقالعاده پاک کنیم!
با این وجود، ما خیالپرداز نیستیم و ارزش واقعی «استدلالهای» بورژوایی را میدانیم؛ همچنین میدانیم که تا مدتی پس از انقلاب، آثار اخلاقیات کهنه ناگزیر بر جوانههای نورسِ اخلاقیات نوین غلبه خواهد داشت. هنگامی که پدیده نو تازه متولد شده است، کهنه همیشه برای مدتی قویتر از آن باقی میماند؛ این امر همواره در طبیعت و در زندگی اجتماعی صادق است. به سخره گرفتن ضعف جوانههای نورس نظم نوین، شکاکیت ارزان روشنفکران و مواردی از این دست — اینها در اساس روشهای مبارزه طبقاتی بورژوازی علیه پرولتاریا و دفاع از سرمایهداری در برابر سوسیالیسم هستند. ما باید جوانههای ضعیف جدید را به دقت مطالعه کنیم، بیشترین توجه را به آنها معطوف داریم، هر کاری برای ترویج رشد آنها انجام دهیم و از آنها «پرستاری» کنیم. برخی از آنها ناگزیر از بین خواهند رفت. ما نمیتوانیم تضمین کنیم که دقیقاً «سوبوتنیکهای کمونیستی» نقشی به ویژه مهم ایفا خواهند کرد. اما اصل مطلب این نیست. اصل مطلب پرورش دادن تکتک جوانههای نو است؛ و زندگی زندهترین و ماندگارترین آنها را انتخاب خواهد کرد. اگر دانشمند ژاپنی [ساهوچیرو هاتا / پل ارلیش]، برای کمک به بشریت در غلبه بر بیماری سیفلیس، این شکیبایی را داشت که ششصد و پنج ترکیب را آزمایش کند تا به ترکیب ششصد و ششم [سالوارسان ۶۰۶] دست یابد که شرایط مشخص را برآورده میکرد، پس کسانی که میخواهند مسئلهای دشوارتر، یعنی غلبه بر سرمایهداری را حل کنند، باید پشتکار آن را داشته باشند که صدها و هزاران روش، ابزار و سلاح جدید مبارزه را بیازمایند تا مناسبترین آنها را تکامل بخشند.
«سوبوتنیکهای کمونیستی» از این جهت بسیار بااهمیت هستند که به ابتکار کارگرانی آغاز شدند که به هیچ وجه در شرایط استثنایی و مناسبی قرار نداشتند؛ یعنی توسط کارگرانی با تخصصهای گوناگون و برخی بدون هیچ تخصصی — صرفاً کارگران ساده و غیرماهر — که در شرایطی عادی، یعنی شرایطی بینهایت سخت، زندگی میکنند. همه ما علت اصلی کاهش بهرهوری کار را که نه تنها در روسیه، بلکه در سراسر جهان مشاهده میشود، به خوبی میدانیم؛ این علت عبارت است از ویرانی و فقر، تلخکامی و خستگی ناشی از جنگ امپریالیستی، بیماری و سوءتغذیه. مورد آخر از نظر اهمیت در درجه اول قرار دارد. گرسنگی — علت اصلی همین است. و برای ریشهکن کردن گرسنگی، باید بهرهوری کار در کشاورزی، حملونقل و صنعت افزایش یابد. بنابراین، ما با نوعی دور باطل روبهرو میشویم: برای افزایش بهرهوری کار باید خود را از گرسنگی نجات دهیم، و برای نجات خود از گرسنگی باید بهرهوری کار را افزایش دهیم.
ما میدانیم که در عمل، چنین تناقضهایی با شکستن این دور باطل، با ایجاد دگرگونی ریشهای در روحیه مردم، و با ابتکار قهرمانانه گروههای منفرد که اغلب در بستر چنین دگرگونی ریشهای نقشی تعیینکننده ایفا میکنند، حل میشوند. کارگران ساده و کارگران راهآهن مسکو (البته منظور ما اکثریت آنهاست، نه مشتی سودجو، کارمند فاسد و دیگر گاردسفیدها) زحمتکشانی هستند که در شرایطی به شدت دشوار زندگی میکنند. آنها دائماً دچار کمبود غذا هستند و اکنون، پیش از برداشت محصول جدید، با بدتر شدن عمومی وضعیت خواربار، عملاً در حال گرسنگی کشیدن هستند. و با این حال، همین کارگران گرسنه، در حالی که در محاصره تبلیغات کینهتوزانه و ضدانقلابی بورژوازی، منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها قرار دارند، «سوبوتنیکهای کمونیستی» را سازماندهی میکنند، بدون هیچ دستمزدی اضافهکاری میکنند و به رغم اینکه از سوءتغذیه خسته، رنجور و فرسوده شدهاند، به افزایش چشمگیر بهرهوری کار دست مییابند. آیا این عالیترین درجه قهرمانی نیست؟ آیا این آغاز دگرگونیای با اهمیتی سرنوشتساز نیست؟
در تحلیل نهایی، بهرهوری کار مهمترین و اصلیترین عامل برای پیروزی نظام اجتماعی نوین است. سرمایهداری بهرهوری کاری را پدید آورد که در نظام سرفداری (رعیتداری) ناشناخته بود. سرمایهداری را میتوان به طور کامل مغلوب کرد، و سرمایهداری با ایجاد بهرهوری کارِ نوین و بسیار بالاتر از سوی سوسیالیسم، به طور کامل مغلوب خواهد شد. این کاری بسیار دشوار است و ناگزیر زمانی طولانی خواهد برد، اما آغاز شده است، و اصل مطلب همین است. اگر در مسکوی گرسنه، در تابستان ۱۹۱۹، کارگران گرسنهای که چهار سال طاقتفرسای جنگ امپریالیستی و یک سال و نیم دیگرِ جنگ داخلیِ حتی طاقتفرساتر را پشت سر گذاشته بودند توانستند این کار بزرگ را آغاز کنند، پس بعدها هنگامی که در جنگ داخلی پیروز شویم و به صلح دست یابیم، اوضاع چگونه پیش خواهد رفت؟
کمونیسم عبارت است از بهرهوری کارِ بالاتر — در مقایسه با آنچه در سرمایهداری وجود دارد — از سوی کارگران داوطلب، دارای آگاهی طبقاتی و متحدی که از فنون و تکنیکهای پیشرفته بهره میبرند. سوبوتنیکهای کمونیستی به عنوان آغاز واقعی و عینی کمونیسم، فوقالعاده ارزشمند هستند؛ و این پدیدهای بسیار نادر است، زیرا ما در مرحلهای قرار داریم که (همانگونه که برنامه حزب ما کاملاً به درستی میگوید) «تنها نخستین گامها در گذار از سرمایهداری به کمونیسم برداشته میشود».
کمونیسم زمانی آغاز میشود که کارگران عادی و ردهپایین، دغدغهای مشتاقانه و بیهراس از کار طاقتفرسا برای افزایش بهرهوری کار و صرفهجویی و مراقبت از تکتک پودهای غله، زغالسنگ، آهن و سایر محصولات نشان دهند؛ محصولاتی که نه به شخص کارگران و نه به خویشاوندان «نزدیک» آنها، بلکه به خویشاوندان «دور» آنها میرسد، یعنی به کل جامعه، به دهها و صدها میلیون انسانی که نخست در یک دولت سوسیالیستی و سپس در اتحادیهای از جمهوریهای شوروی متحد شدهاند.
کارل مارکس در کتاب «سرمایه»، منشور بزرگ پرطمطراق و پُرآبوتابِ دموکراتیک-بورژوایی درباره آزادی و حقوق بشر را به سخره میگیرد و تمام این عبارتپردازیها درباره آزادی، برابری و برادری به طور عام را که چشم خُردهبورژواها و کوتهفکران تمام کشورها — از جمله قهرمانان حقیرِ کنونیِ انترناسیونال حقیرِ برن — را خیره میکند، مسخره میکند. مارکس این اعلامیههای پرطمطراق حقوق را در برابر شیوه ساده، بیتکلف، عملی و بیپیرایهای قرار میدهد که پرولتاریا مسئله را مطرح میکند — تصویب قانونی کوتاهتر کردن روز کاری، نمونهای بارز از چنین برخوردی است. هرچه محتوای انقلاب پرولتری بیشتر آشکار میشود، درستی و ژرفای این مشاهده مارکس برای ما روشنتر و بدیهیتر میگردد. «فرمولهای» کمونیسم اصیل از عبارتپردازیهای پرطمطراق، پیچیده و رسمی کائوتسکیها، منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها و «برادران» محبوبشان در برن در این نکته متمایز است که همه چیز را به شرایط کار تقلیل میدهند. کمتر وراجی درباره «دموکراسی کارگری»، درباره «آزادی، برابری و برادری»، درباره «حکومت مردم» و از این قبیل مزخرفات؛ کارگران و دهقانان دارای آگاهی طبقاتیِ عصر ما، دست این عبارات پرطمطراق روشنفکر بورژوا را میخوانند و فریبکاری آن را به همان سادگی تشخیص میدهند که یک انسان دارای عقل سلیم و تجربه عادی، با نگاهی به قیافه بینقص و «براق» و ظاهر آراسته یک «آدم حسابی و باکلاس»، بلافاصله و بدون خطا او را به عنوان کسی که «به احتمال قریب به یقین، یک شارلاتان است» شناسایی میکند.
کمتر عبارات پرطمطراق و بیشتر کار ساده و روزمره، دغدغه برای هر پود غله و هر پود زغالسنگ! دغدغه بیشتر برای تأمین همین یک پود غله و یک پود زغالسنگی که کارگران گرسنه و دهقانان ژندهپوش و پابرهنه به آن نیاز دارند — نه با چانهزنی و نه به شیوه سرمایهداری، بلکه با کار آگاهانه، داوطلبانه و بینهایت قهرمانانه انسانهای زحمتکش سادهای همچون کارگران غیرماهر و کارگران راهآهن خط مسکو-کازان.
همه ما باید اعتراف کنیم که بقایای رویکرد عبارتپردازانه بورژوایی-روشنفکرانه به مسائل انقلاب در هر قدم و همهجا، حتی در صفوف خود ما، به چشم میخورد. برای نمونه، مطبوعات ما برای مبارزه با این بازماندههای پوسیده از گذشته پوسیده بورژوا-دموکراتیک کار چندانی انجام نمیدهند؛ و برای پرورش جوانههای ساده، بیتکلف، معمولی اما ماندگارِ کمونیسم اصیل، تلاش اندکی به خرج میدهند.
وضعیت زنان را در نظر بگیرید. در این زمینه، حتی یک حزب دموکراتیک در جهان، حتی در پیشرفتهترین جمهوری بورژوایی، طی دههها حتی یکصدم کاری را که ما در همان سال اول به قدرت رسیدنمان انجام دادیم، انجام نداده است. ما قوانین ننگینی را که زنان را در موقعیت نابرابر قرار میداد، طلاق را محدود میکرد و آن را در میان تشریفات مشمئزکننده میپیچید، به رسمیت شناختن فرزندان متولدشده خارج از ازدواج را انکار میکرد، جستوجو برای یافتن پدران آنها را اجباری میساخت و غیره — قوانینی که بقایای پرشمار آنها، مایه شرمساری بورژوازی و سرمایهداری، هنوز در تمام کشورهای متمدن یافت میشود — واقعاً با خاک یکسان کردیم. ما هزار بار حق داریم به آنچه در این زمینه انجام دادهایم افتخار کنیم. اما هرچه زمین را از خرتوپرتهای قوانین و نهادهای کهنه بورژوایی پاکتر کردهایم، برای ما روشنتر شده است که ما تنها زمین را برای ساختوساز پاک کردهایم، اما هنوز در حال ساختن نیستیم.
زن با وجود همهی قوانین آزادیبخش، همچنان یک بردهی خانگی باقی میماند؛ زیرا کارهای ریز و خردکنندهی خانه او را خفه میکند، از رشد بازمیدارد، خوار و خفیف میسازد و او را به آشپزخانه و اتاق بچه زنجیر میکند؛ او توان و کار خود را در اعمالی بهشدت غیرمولد، جزئی، فرساینده، خرفتکننده و کمرشکن هدر میدهد. رهایی واقعی زنان، یعنی کمونیسم واقعی، تنها زمانی و در جایی آغاز خواهد شد که مبارزهای همهجانبه (به رهبری پرولتاریایی که قدرت دولتی را در دست دارد) علیه این خانهداری خرد و جزئی آغاز شود، یا به عبارت بهتر، زمانی که دگرگونی کامل و سراسری آن به یک اقتصاد بزرگ سوسیالیستی شروع شود.
آیا ما در عمل توجه کافی به این مسئله نشان میدهیم؛ مسئلهای که در تئوری هر کمونیستی آن را بیچونوچرا میداند؟ البته که نه. آیا از جوانههای کمونیسمی که هماکنون در این عرصه وجود دارند به درستی مراقبت میکنیم؟ باز هم پاسخ منفی است. غذاخوریهای عمومی، شیرخوارگاهها، کودکستانها — اینها نمونههایی از همین جوانهها هستند؛ اینها همان ابزارهای ساده و روزمرهای هستند که هیچ چیز پرطمطراق، پُرآبوتاب یا تشریفاتی در خود ندارند و میتوانند واقعاً زنان را رها سازند، و واقعاً نابرابری آنها با مردان را در زمینه نقششان در تولید اجتماعی و زندگی عمومی کاهش داده و از میان ببرند. این ابزارها جدید نیستند؛ آنها (همچون تمام پیششرطهای مادی سوسیالیسم) توسط سرمایهداری بزرگ ایجاد شدند. اما تحت نظام سرمایهداری، این نهادها نخست، پدیدهای نادر باقی ماندند و دوم — که به ویژه حائز اهمیت است — یا بنگاههای سودجو با تمام بدترین ویژگیهای سفتهبازی، سودجویی، تقلب و کلاهبرداری بودند، یا «آکروباسیهای خیریه بورژوایی» که بهترین کارگران به درستی از آنها نفرت و انزجار داشتند.
تردیدی نیست که تعداد این نهادها در کشور ما به شدت افزایش یافته و ماهیت آنها در حال تغییر است. تردیدی نیست که ما در میان زنان کارگر و دهقان بسیار بیشتر از آنچه تصور میکنیم استعداد سازماندهی داریم، و بسیار بیشتر از آنچه میدانیم افرادی داریم که میتوانند کار عملی را، با همکاری شمار زیادی از کارگران و شمار حتی بیشتری از مصرفکنندگان، سازماندهی کنند — بدون آن همه حرف، هیاهو، مشاجره و وراجی درباره برنامهها، سیستمها و غیره که «روشنفکران» خودبزرگبین یا «کمونیستهای» نپخته ما به آن «مبتلا» هستند. اما ما آنطور که باید از این جوانههای نو پرستاری نمیکنیم.
به بورژوازی بنگرید. چقدر خوب میدانند چگونه آنچه را نیاز دارند تبلیغ کنند! ببینید چگونه میلیونها نسخه از روزنامههایشان آنچه را سرمایهداران بنگاههای «نمونه» میدانند ستایش میکنند، و چگونه نهادهای «نمونه» بورژوایی به مایه افتخار ملی تبدیل میشوند! مطبوعات ما به خود زحمت نمیدهند، یا به ندرت زحمت میدهند، که بهترین غذاخوریها یا شیرخوارگاهها را توصیف کنند تا با پافشاری روزانه، برخی از آنها را به الگوهایی در نوع خود تبدیل نمایند. مطبوعات ما تبلیغات کافی برای آنها نمیکنند، به تفصیل درباره صرفهجویی در نیروی کار انسانی، آسایش برای مصرفکننده، صرفهجویی در محصولات، رهایی زنان از بردگی خانگی و بهبود شرایط بهداشتی که با کار نمونه کمونیستی قابل دستیابی است و میتواند به کل جامعه و تمام زحمتکشان تعمیم یابد، توضیح نمیدهند.
تولید نمونه، سوبوتنیکهای کمونیستی نمونه، دقت و وظیفهشناسی نمونه در تهیه و توزیع تکتک پودهای غله، غذاخوریهای نمونه، نظافت نمونه در فلان خانه کارگری و در فلان بلوک ساختمانی — همه اینها باید ده برابر بیشتر از آنچه اکنون از سوی مطبوعات ما و همچنین از سوی هر سازمان کارگری و دهقانی دریافت میکنند، مورد توجه و مراقبت قرار گیرند. تمام اینها جوانههای کمونیسم هستند، و وظیفه مشترک و نخستین ما پرستاری از آنهاست. وضعیت خواربار و تولید ما هر چقدر هم که دشوار باشد، در یک سال و نیم حاکمیت بلشویکی پیشرفتی انکارناپذیر در تمام زمینهها حاصل شده است: تهیه غله از ۳۰ میلیون پود (از ۱ اوت ۱۹۱۷ تا ۱ اوت ۱۹۱۸) به ۱۰۰ میلیون پود (از ۱ اوت ۱۹۱۸ تا ۱ مه ۱۹۱۹) افزایش یافته است؛ سبزیکاری گسترش یافته، وسعت زمینهای کشتنشده کاهش پیدا کرده، حملونقل ریلی به رغم دشواریهای عظیم سوخت شروع به بهبود کرده است و غیره. در برابر این پسزمینه عمومی، و با پشتیبانی قدرت دولتی پرولتاریا، جوانههای کمونیسم پژمرده نخواهند شد؛ بلکه رشد خواهند کرد و به کمونیسم کامل شکوفا خواهند شد.
ما باید درباره اهمیت «سوبوتنیکهای کمونیستی» بسیار عمیق بیندیشیم تا بتوانیم تمام درسهای عملی و بسیار مهمی را که از این آغاز بزرگ برمیآید، استخراج کنیم.
نخستین و اصلیترین درس این است که باید به این آغاز هرگونه یاری و پشتیبانی را رساند. واژه «کمون» بسیار بیمحابا و بیش از اندازه به کار برده میشود. هر نوع بنگاه و مؤسسهای که توسط کمونیستها یا با مشارکت آنها راهاندازی میشود، خیلی زود و بلافاصله «کمون» نامیده میشود، و اغلب فراموش میگردد که این عنوان بسیار افتخارآمیز را باید با تلاش طولانی و پیگیر و با دستاوردهای عملی در سازندگی واقعی کمونیستی به دست آورد.
به همین دلیل، به نظر من، تصمیمی که در ذهن اکثریت اعضای کمیته اجرایی مرکزی برای لغو فرمان شورای کمیسرهای خلق تا آنجا که به عنوان «کمونهای مصرفکنندگان» مربوط میشود، پخته و شکل گرفته است، کاملاً درست است. بگذارید این عنوان سادهتر باشد — و ضمناً، نقصها و کاستیهای مراحل اولیه کارهای سازمانی جدید به پای «کمونها» نوشته نخواهد شد، بلکه (همانطور که به انصاف باید باشد) به حساب کمونیستهای بد گذاشته خواهد شد. بسیار خوب خواهد بود اگر واژه «کمون» را از استفاده روزمره حذف کنیم، هر کس و ناکسی را از چنگ انداختن به آن منع کنیم، یا اجازه دهیم این عنوان تنها به کمونهای واقعی تعلق گیرد که در عمل به راستی نشان دادهاند (و با تأیید همگانی تمام جمعیت پیرامون خود به اثبات رساندهاند) که قادرند کار خود را به شیوهای کمونیستی سازماندهی کنند. نخست نشان دهید که قادرید بدون دستمزد در راستای منافع جامعه و در راستای منافع تمام زحمتکشان کار کنید، نشان دهید که قادر به «کار کردن به شیوه انقلابی» هستید، قادرید بهرهوری کار را بالا ببرید و کار را به گونهای نمونه سازماندهی کنید، و آنگاه دست خود را برای دریافت عنوان افتخارآمیز «کمون» دراز کنید!
از این لحاظ، «سوبوتنیکهای کمونیستی» یک استثنای بسیار ارزشمند هستند؛ زیرا کارگران غیرماهر و کارگران راهآهن مسکو-کازان نخست در عمل نشان دادند که قادرند همچون کمونیستها کار کنند، و سپس عنوان «سوبوتنیکهای کمونیستی» را برای اقدام خود برگزیدند. ما باید مراقب باشیم و اطمینان حاصل کنیم که در آینده، هر کس بنگاه، نهاد یا اقدام خود را بدون آنکه با کار سخت و موفقیت عملی در تلاشی طولانی و با سازماندهی نمونه و واقعاً کمونیستی آن را اثبات کرده باشد، کمون بنامد، بیرحمانه به سخره گرفته شود و به عنوان شارلاتان یا لافزن در ملاءعام رسوا گردد.
از آن آغاز بزرگ، یعنی «سوبوتنیکهای کمونیستی»، باید برای هدف دیگری نیز بهره برد، و آن تصفیه حزب است. در دوره نخست پس از انقلاب، هنگامی که توده مردم «شریف» و کوتهفکر به ویژه ترسو بودند، و هنگامی که روشنفکران بورژوا تا آخرین نفر، از جمله البته منشویکها و سوسیال-رولوسیونرها، نوکری بورژوازی را میکردند و به خرابکاری دست میزدند، مطلقاً اجتنابناپذیر بود که ماجراجویان و دیگر عناصر زیانبار خود را به حزب حاکم بچسبانند. هرگز انقلابی بدون این پدیده وجود نداشته و هرگز هم نمیتواند وجود داشته باشد. تمام نکته در این است که حزب حاکم باید بتواند با تکیه بر یک طبقه پیشرو، سالم و نیرومند، صفوف خود را تصفیه کند.
ما این کار را مدتها پیش آغاز کردهایم. این کار باید به طور پیوسته و خستگیناپذیر ادامه یابد. بسیج کمونیستها برای جنگ در این زمینه به ما کمک کرد: بزدلان و اوباش از صفوف حزب گریختند. به درک که رفتند! چنین کاهشی در تعداد اعضای حزب به معنای افزایش عظیم قدرت و وزن آن است. ما باید تصفیه را ادامه دهیم، و از آن آغاز نوین، یعنی «سوبوتنیکهای کمونیستی»، باید برای همین منظور استفاده شود: اعضا باید تنها پس از، مثلاً، شش ماه «آزمایش» یا «دوره آزمایشی» در «کار کردن به شیوه انقلابی» به عضویت حزب پذیرفته شوند. آزمون مشابهی باید از تمام اعضای حزبی خواسته شود که پس از ۲۵ اکتبر ۱۹۱۷ به حزب پیوستهاند و با کار یا خدمت ویژهای ثابت نکردهاند که مطلقاً قابل اعتماد، وفادار و شایسته کمونیست بودن هستند.
تصفیه حزب، از طریق مطالبات پیوسته فزایندهای که در زمینه کار کردن به شیوهای اصیل و کمونیستی مطرح میکند، دستگاه دولتی را بهبود خواهد بخشید و گذار نهایی دهقانان به سوی پرولتاریای انقلابی را بسیار نزدیکتر خواهد ساخت.
ضمناً، «سوبوتنیکهای کمونیستی» نوری به طرز چشمگیری نیرومند بر ماهیت طبقاتی دستگاه دولتی تحت دیکتاتوری پرولتاریا تاباندهاند. کمیته مرکزی حزب نامهای درباره «کار کردن به شیوه انقلابی» تدوین میکند. این ایده از سوی کمیته مرکزی حزبی با ۱۰۰,۰۰۰ تا ۲۰۰,۰۰۰ عضو مطرح میشود (من فرض میکنم که پس از یک تصفیه همهجانبه، این تعداد باقی خواهد ماند، در حال حاضر تعداد اعضا بیشتر است).
این ایده توسط کارگران متشکل در اتحادیههای کارگری به کار گرفته میشود. در روسیه و اوکراین تعداد آنها حدود چهار میلیون نفر است. اکثریت قاطع آنها طرفدار قدرت دولتی پرولتاریا و طرفدار دیکتاتوری پرولتاریا هستند. دویست هزار و چهار میلیون — اگر بتوان چنین تعبیری به کار برد، نسبت «چرخدندهها» اینگونه است. پس از آن، دهها میلیون دهقان قرار دارند که به سه گروه اصلی تقسیم میشوند: پرشمارترین گروه و گروهی که نزدیکترین جایگاه را به پرولتاریا دارد، گروه نیمهپرولترها یا دهقانان فقیر است؛ سپس دهقانان میانه قرار میگیرند، و سرانجام گروه از نظر عددی بسیار کوچکِ کولاکها یا بورژوازی روستایی.
تا زمانی که تجارت غله و کسب سود از قحطی ممکن باشد، دهقان (و این امر تا مدتی تحت دیکتاتوری پرولتاریا اجتنابناپذیر خواهد بود) یک نیمهکارگر و یک نیمهسودجو باقی خواهد ماند. او به عنوان یک سودجو با ما دشمن است، با دولت پرولتری دشمن است؛ او متمایل است با بورژوازی و نوکران وفادارشان، تا و از جمله منشویک شر (Sher) یا سوسیال-رولوسیونر ب. چرننکوف (B. Chernenkov) که طرفدار آزادی تجارت غله هستند، همنظر شود. اما به عنوان یک انسان زحمتکش، دهقان دوست دولت پرولتری و وفادارترین متحد کارگر در مبارزه علیه زمیندار و علیه سرمایهدار است. دهقانان، اکثریت عظیم آنها، یعنی میلیونها دهقان، به عنوان انسانهای زحمتکش از «ماشین» دولتی حمایت میکنند؛ ماشینی که صد یا دویست هزار کمونیست پیشاهنگ پرولتری در رأس آن قرار دارند و از میلیونها پرولتر سازمانیافته تشکیل شده است.
دولتی دموکراتیکتر، به معنای واقعی کلمه، و دولتی که پیوندی نزدیکتر با مردم زحمتکش و استثمارشده داشته باشد، هرگز وجود نداشته است.
دقیقاً همین کار پرولتری، همچون کاری که در «سوبوتنیکهای کمونیستی» انجام شد، احترام و عشق کامل دهقانان را برای دولت پرولتری به ارمغان خواهد آورد. چنین کاری و تنها چنین کاری، دهقان را کاملاً متقاعد خواهد کرد که حق با ماست و حق با کمونیسم است، و او را به متحد فداکار ما تبدیل خواهد نمود؛ و از این رو، به رفع کامل دشواریهای خواربار ما، به پیروزی کامل کمونیسم بر سرمایهداری در زمینه تولید و توزیع غله، و به تحکیم بیقیدوشرط کمونیسم منجر خواهد شد.
ن. لنین


