فاجعهی قریبالوقوع و راه مقابله با آن
آیا میتوان به پیش رفت، اگر از گام برداشتن به سوی سوسیالیسم هراس داشته باشیم؟
آنچه تا اینجا گفته شد ممکن است بهسادگی موجب اعتراض آن دسته از خوانندگانی شود که با ایدههای اپورتونیستیِ رایجِ اسآرها (سوسیال-رولوسیونرها) و منشویکها بار آمدهاند. چنین خوانندهای ممکن است بگوید بیشترِ اقداماتی که در اینجا توصیف شد، در واقع اقدامات سوسیالیستی هستند و نه دموکراتیک!
این اعتراض رایج که معمولاً (به این یا آن شکل) در مطبوعات بورژوایی، اسآرها و منشویکها مطرح میشود، دفاعی مرتجعانه از سرمایهداریِ عقبمانده است؛ دفاعی که جامهای استرووهای (به سبک استرووه) بر تن کرده است. این استدلال گویی میخواهد بگوید که ما هنوز برای سوسیالیسم نارس هستیم، هنوز برای «معرفی» و استقرار سوسیالیسم زود است، انقلاب ما انقلابی بورژوایی است و بنابراین ما باید نوکران بورژوازی باشیم (هرچند انقلابیون بزرگ بورژوا در فرانسه ۱۲۵ سال پیش، با اعمال ترور و وحشت علیه همه ستمگران، اعم از زمینداران و سرمایهداران، انقلاب خود را به انقلابی بزرگ تبدیل کردند!).
چاکرانِ شبهمارکسیستِ بورژوازی که سوسیال-رولوسیونرها نیز به آنها پیوستهاند و اینگونه استدلال میکنند (چنانکه بررسی مبانی نظری دیدگاهشان نشان میدهد)، درک نمیکنند که امپریالیسم چیست، انحصار سرمایهداری چیست، دولت چیست و دموکراسی انقلابی چیست. زیرا هر کس که این مفاهیم را بفهمد، ناگزیر باید اعتراف کند که هیچ پیشرفتی ممکن نیست مگر به سوی سوسیالیسم.
همه از امپریالیسم حرف میزنند. اما امپریالیسم چیزی نیست جز سرمایهداریِ انحصاری.
اینکه سرمایهداری در روسیه نیز به سرمایهداریِ انحصاری تبدیل شده، بهاندازه کافی با نمونههایی چون «پرودوگول»، «پرودامت»، «سندیکای شکر» و غیره اثبات شده است. این سندیکای شکر نمونهای عینی و درسآموز از نحوه تبدیل سرمایهداری انحصاری به سرمایهداری انحصاریِ دولتی است.
و دولت چیست؟ دولت سازمانِ طبقه حاکم است – برای مثال در آلمان، سازمانِ یونکرها (زمینداران بزرگ) و سرمایهداران. از این رو، آنچه پلخانفهای آلمانی (شایدمان، لنش و دیگران) «سوسیالیسم زمان جنگ» مینامند، در واقع سرمایهداری انحصاری دولتیِ زمان جنگ است؛ یا اگر بخواهیم سادهتر و روشنتر بگوییم، بیگاریِ اجباری زمان جنگ برای کارگران و صیانت زمان جنگ از سود سرمایهداران است.
حال تلاش کنید بهجای دولت یونکری-سرمایهداری یا دولت ملاک-سرمایهداری، یک دولت دموکراتیکِ انقلابی بنشانید؛ یعنی دولتی که به شیوهای انقلابی همه امتیازات را لغو کند و با شجاعت تمام، کاملترین شکل دموکراسی را برقرار سازد. خواهید دید که در چارچوب یک دولت واقعاً دموکراتیک و انقلابی، سرمایهداری انحصاری دولتی ناگزیر و بهناچار به معنای گامی، و فراتر از یک گام، به سوی سوسیالیسم است!
چرا که اگر یک بنگاه سرمایهداریِ عظیم به انحصار تبدیل شود، بدین معناست که به کل ملت خدمات ارائه میدهد. اگر به انحصاری دولتی تبدیل شده باشد، بدین معناست که دولت (یعنی سازمانِ مسلحِ تودهها، و بیش از همه کارگران و دهقانان، به شرط وجود دموکراسی انقلابی) کل آن بنگاه را هدایت میکند. اما به سودِ چه کسی؟
یا به سود زمینداران و سرمایهداران، که در این صورت ما نه با یک دولت دموکراتیک-انقلابی، بلکه با یک دولت مرتجع-بوروکراتیک و یک جمهوری امپریالیستی روبرو هستیم؛ یا به سود دموکراسی انقلابی – که در این صورت، این گامی است به سوی سوسیالیسم. زیرا سوسیالیسم چیزی نیست جز گام بعدیِ رو به جلو از انحصار سرمایهداریِ دولتی. یا به بیانی دیگر، سوسیالیسم همان انحصار سرمایهداریِ دولتی است که در خدمت منافع کل مردم قرار گرفته و در نتیجه، دیگر انحصار سرمایهداری به شمار نمیرود. در اینجا راه میانهای وجود ندارد. روند عینی تکامل بهگونهای است که پیشرفت از انحصارات (که جنگ، تعداد، نقش و اهمیت آنها را ده برابر کرده است) بدون حرکت به سوی سوسیالیسم غیرممکن است.
یا باید در عمل دموکراتهای انقلابی باشیم، که در این صورت نباید از برداشتن گامهایی به سوی سوسیالیسم هراس داشته باشیم؛ یا اینکه از برداشتن گام به سوی سوسیالیسم میترسیم و به شیوهی پلخانف، دان یا چرنوف آنها را محکوم میکنیم، با این استدلال که انقلاب ما انقلابی بورژوایی است و سوسیالیسم را نمیتوان «مستقر» کرد و غیره، که در این صورت ناگزیر تا سطح کرنسکی، میلوکوف و کورنیلوف سقوط میکنیم، یعنی آرمانهای «دموکراتیک-انقلابی» کارگران و دهقانان را به شیوهای مرتجعانه-بوروکراتیک سرکوب مینماییم.
راه میانهای وجود ندارد.
و تضاد بنیادین انقلاب ما دقیقاً در همینجاست.
در تاریخ بهطور کلی و در زمان جنگ بهطور خاص، ایستادن و درجا زدن غیرممکن است. ما یا باید پیشروی کنیم یا عقبنشینی. در روسیه قرن بیستم که جمهوری و دموکراسی را از طریق انقلاب به دست آورده است، غیرممکن است که بدون پیشروی به سوی سوسیالیسم و بدون برداشتن گامهایی به سمت آن به پیش رفت (گامهایی که مشروط و تعیینشده با سطح فناوری و فرهنگ هستند: تولید ماشینی بزرگمقیاس را نه میتوان در کشاورزی دهقانی «مستقر» کرد و نه میتوان آن را در صنعت شکر ملغی ساخت).
اما هراس از پیشروی به معنای عقبنشینی است – کاری که کرنسکیها، مایه خرسندیِ میلوکوفها و پلخانفها، و با کمک ابلهانه چرتلیها و چرنوفها، هماکنون در حال انجام آن هستند.
دیالکتیک تاریخ بهگونهای است که جنگ، با شتاب بخشیدن فوقالعاده به دگرگونیِ سرمایهداری انحصاری به سرمایهداری انحصاری دولتی، بشریت را بهطرز چشمگیری به سوی سوسیالیسم سوق داده است.
جنگ امپریالیستی، آستانه انقلاب سوسیالیستی است. و این نه تنها به این دلیل که هول و هراس جنگ سبب خیزش پرولتاریا میشود – چرا که هیچ خیزشی نمیتواند سوسیالیسم را به ارمغان آورد مگر آنکه شرایط اقتصادی آن رسیده باشد – بلکه به این دلیل که سرمایهداری انحصاری دولتی، یک آمادهسازی کاملِ مادی برای سوسیالیسم و آستانه ورود به آن است؛ پلهای از نردبان تاریخ که میان آن و پلهای به نام سوسیالیسم، هیچ پله واسط دیگری وجود ندارد.
سوسیال-رولوسیونرها و منشویکهای ما با مسئله سوسیالیسم به شیوهای دکترینهشده برخورد میکنند؛ از منظر دکترین و نظریهای که طوطیوار حفظ کردهاند اما آن را بهخوبی نفهمیدهاند. آنها سوسیالیسم را آیندهای دوردست، ناشناخته و مبهم تصور میکنند.
اما سوسیالیسم اکنون از تمامی پنجرههای سرمایهداری مدرن به ما چشم دوخته است؛ سوسیالیسم بهطور مستقیم و در عمل، در هر اقدام مهمی که گامی رو به جلو بر بستر این سرمایهداری مدرن به شمار میرود، ترسیم شده است.
خدمت اجباری عمومی کار چیست؟
این گامی رو به جلو بر بستر سرمایهداری انحصاری مدرن است؛ گامی به سوی تنظیم و هدایت کل حیات اقتصادی بر اساس یک طرح عمومی معین، گامی به سوی صرفهجویی در کار ملی و جلوگیری از اتلاف بیهوده آن توسط سرمایهداری.
در آلمان، این یونکرها (مالکان بزرگ) و سرمایهداران هستند که خدمت اجباری کار را برقرار میکنند و بنابراین، این اقدام بهناچار به اعمال شاقه زمان جنگ برای کارگران تبدیل میشود.
اما همین نهاد را در نظر بگیرید و به اهمیت آن در یک دولت دموکراتیک و انقلابی بیندیشید. خدمت اجباری عمومی کار که توسط شوراهای نمایندگان کارگران، سربازان و دهقانان مستقر، تنظیم و هدایت شود، هنوز سوسیالیسم نخواهد بود، اما دیگر سرمایهداری هم نیست. این گامی عظیم به سوی سوسیالیسم خواهد بود؛ گامی که در صورت حفظ کامل دموکراسی، دیگر بازگشتی از آن به سوی سرمایهداری ممکن نخواهد بود، مگر آنکه خشونت بیسابقهای علیه تودهها اعمال شود.
تاریخ نگارش: اواخر دسامبر ۱۹۱۷
منبع: https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/ichtci/11.htm


